Ο Ουναμούνο για την εξαπάτηση: «Μερικές φορές, η σιωπή είναι το χειρότερο ψέμα»

Υπάρχουν σιωπές που προστατεύουν και σιωπές που εξαπατούν. Η διαφορά δεν είναι πάντα εμφανής από έξω, αλλά όποιος σιωπά ξέρει, σχεδόν πάντα, σε ποια από τις δύο κατηγορίες ανήκει η δική του σιωπή. Η φράση που αποδίδεται στον Μιγκέλ ντε Ουναμούνο δεν υποστηρίζει ότι είναι πάντα καλύτερο να μιλά κανείς παρά να σιωπά. Αναφέρεται σε κάτι πιο συγκεκριμένο: υπάρχουν στιγμές που η σιωπή προκαλεί ακριβώς το ίδιο αποτέλεσμα με ένα σκόπιμο ψέμα.

Το ψέμα και η παραπλάνηση μέσω παράλειψης δεν είναι το ίδιο πράγμα, αλλά μοιάζουν μεταξύ τους

Με τη στενή έννοια, το ψέμα συνεπάγεται μια εν γνώσει ψευδή δήλωση. Η εξαπάτηση μέσω παράλειψης είναι διαφορετική: δεν λέγεται τίποτα ψευδές, αλλά αφήνεται το άλλο πρόσωπο να σχηματίσει μια λανθασμένη εικόνα χωρίς να γίνει διόρθωση. Η ηθική φιλοσοφία διακρίνει μεταξύ των δύο, αν και δεν τα αντιμετωπίζει πάντα με την ίδια αυστηρότητα.

Το σημαντικό στην ιδέα του Ουναμούνο είναι ότι το αποτέλεσμα μπορεί να είναι πανομοιότυπο. Αν κάποιος λάβει μια σημαντική απόφαση βασιζόμενος σε ελλιπείς πληροφορίες, επειδή αυτός που θα μπορούσε να τις συμπληρώσει επέλεξε να παραμείνει σιωπηλός, η ζημιά που προκαλείται δεν διαφέρει πολύ από εκείνη που θα είχε προκαλέσει ένα άμεσο ψέμα.

Όταν η σιωπή συμβάλλει στην παραπλάνηση

Δεν είναι κάθε σιωπή παραπλανητική. Η σιωπή μπορεί να σημαίνει προσεκτική ακρόαση, χρόνο για σκέψη, σεβασμό σε μια εμπιστευτική πληροφορία ή προστασία προσωπικών ζητημάτων που δικαιολογημένα δεν πρέπει να αποκαλυφθούν από τρίτους. Αυτές είναι μορφές σιωπής που δεν προκαλούν βλάβη, επειδή δεν δημιουργούν ψευδή εντύπωση σε κανέναν.

Η σιωπή γίνεται προβληματική όταν συντρέχουν ταυτόχρονα τρεις προϋποθέσεις:

• Είναι γνωστό ένα σημαντικό στοιχείο για το άλλο άτομο.
• Κατανοείται ότι το εν λόγω άτομο σχηματίζει μια λανθασμένη εντύπωση.
• Αποφασίζεται να μην διορθωθεί, επειδή αυτή η σύγχυση ωφελεί αυτόν που σιωπά.

Η τρίτη προϋπόθεση είναι αυτή που κάνει τη διαφορά. Το να σιωπά κανείς για να μην βλάψει τον εαυτό του, ενώ κάποιος άλλος λαμβάνει αποφάσεις με βάση ελλιπείς πληροφορίες, είναι ακριβώς αυτό που περιέγραφε ο Ουναμούνο.

Τρεις ερωτήσεις για να καταλάβετε την κατάσταση

Όταν δεν είναι σαφές αν μια σιωπή είναι δικαιολογημένη ή όχι, αυτές οι ερωτήσεις μπορούν να βοηθήσουν να το προσδιορίσετε:

• Προστατεύω κάτι προσωπικό που μου ανήκει, ή αφήνω κάποιον να πιστέψει κάτι που ξέρω ότι είναι ελλιπές;
• Αν αυτό το άτομο γνώριζε αυτό που δεν του λέω, θα άλλαζε κάποια σημαντική απόφαση;
• Σιωπώ επειδή χρειάζομαι χρόνο ή επειδή θέλω να αποφύγω τις συνέπειες του να μιλήσω;

Οι απαντήσεις σε αυτά τα ερωτήματα είναι συνήθως αρκετά σαφείς για όποιον εξετάζει με ειλικρίνεια τα κίνητρά του. Το πρόβλημα είναι ότι η δυσφορία που προκαλεί η αποκάλυψη της αλήθειας μπορεί να μας οδηγήσει να δικαιολογήσουμε τη σιωπή ως σύνεση, σεβασμό ή προστασία, ενώ στην πραγματικότητα πρόκειται για αποφυγή.

Οι λέξεις μπορεί επίσης να κρύβουν

Ο ίδιος ο Ουναμούνο είχε συνειδητοποιήσει ότι η ειλικρίνεια δεν περιορίζεται στο να μιλάει κανείς περισσότερο. Οι λέξεις μπορούν να χρησιμοποιηθούν για να γεμίσουν το κενό χωρίς να λένε τίποτα ουσιαστικό, για να αποσπάσουν την προσοχή, για να δώσουν την εντύπωση της διαφάνειας που στην ουσία κρύβει το ουσιώδες. Ο αριθμός των λέξεων δεν εγγυάται την ειλικρίνεια.

Γι’ αυτό το ερώτημα που θέτει η φράση του Ουναμούνο ξεπερνά το «είπα κάτι ψευδές;». Το πιο απαιτητικό ερώτημα είναι: άφησα σκόπιμα κάποιον να πιστέψει κάτι που ήξερα ότι δεν ήταν αλήθεια;

Αυτή η ερώτηση δεν μας υποχρεώνει να αποκαλύπτουμε τα πάντα ούτε αποκλείει τη δυνατότητα μιας δικαιολογημένης σιωπής. Αυτό που κάνει είναι να αφαιρεί από τη σιωπή το αυτόματο πρόσχημα της αθωότητας και να αναθέτει σε όποιον σιωπά την ευθύνη να διακρίνει μεταξύ των δύο ειδών.