Μπέρτραντ Ράσελ, Βρετανός φιλόσοφος: «Η καλή ζωή εμπνέεται από την αγάπη και καθοδηγείται από τη γνώση»

Υπάρχει ένας τύπος απάντησης που εμφανίζεται συχνά στις καθημερινές συζητήσεις και στα κοινωνικά δίκτυα. Πρόκειται για εκείνο το ειρωνικό σχόλιο που κλείνει κάθε πρόταση, την αιχμηρή κριτική που επιδιώκει να υπερισχύσει της ενσυναίσθησης, τον κυνισμό που λειτουργεί ως ασπίδα για να μην χρειάζεται να παίρνει κανείς τίποτα στα σοβαρά. Αυτή, χωρίς αμφιβολία, είναι μια άνετη στάση, αλλά με την πάροδο του χρόνου περιορίζει την ικανότητα να σχετιζόμαστε με διαφορετικό τρόπο.

Ο Μπέρτραντ Ράσελ έγραψε, σε ένα από τα δοκίμιά του, μια φράση που καταπολεμά ακριβώς αυτή τη στάση: «η καλή ζωή εμπνέεται από την αγάπη και καθοδηγείται από τη γνώση».

Η δήλωσή του δεν είναι μια συναισθηματική συμβουλή, αλλά μια παρατήρηση για το τι κάνει μια ζωή να λειτουργεί καλά: η φροντίδα για τους άλλους, η διαύγεια του νου και η απόρριψη της εγωιστικής απομόνωσης. Γι’ αυτό, τα λόγια του έχουν μεγαλύτερη πρακτική χρησιμότητα από ό,τι φαίνεται με την πρώτη ματιά.

Τι εννοούσε ο φιλόσοφος με τους όρους «αγάπη» και «γνώση»

Το πρώτο πράγμα που πρέπει να διευκρινιστεί είναι ότι ο Ράσελ δεν αναφερόταν ούτε στη ρομαντική αγάπη ούτε στην ακαδημαϊκή γνώση. Αντίθετα, χρησιμοποιούσε και τους δύο όρους με μια ευρύτερη έννοια, εφαρμόσιμη στην καθημερινότητα.

Την αγάπη την εννοούσε ως την γνήσια επιθυμία να μην βλάπτει κανείς τους άλλους χωρίς λόγο, την προθυμία να παίρνει στα σοβαρά ό,τι έχει σημασία για έναν άλλο άνθρωπο, τη βασική ανθρωπιά που οδηγεί στο να ρωτάει κανείς πριν κρίνει. Με τον όρο «γνώση» εννοούσε την περιέργεια, το πλαίσιο και την επαλήθευση. Την ικανότητα να μην απαντά κανείς με βάση την πρώτη παρόρμηση, αλλά με βάση κάτι πιο τεκμηριωμένο.

Σύμφωνα με το επιχείρημά του, τα δύο στοιχεία αλληλοεξαρτώνται. Η αγάπη χωρίς γνώση μπορεί να καταστεί αφελής ή ακόμη και αντιπαραγωγική. Μπορεί να μας οδηγήσει να επιθυμούμε το καλό κάποιου χωρίς να κατανοούμε πλήρως την κατάσταση και να διαπράξουμε λάθη που πονάνε εξίσου με την αδιαφορία.

Η γνώση χωρίς αγάπη μπορεί να γίνει ψυχρή, εργαλειακή και να χρησιμοποιηθεί για να κερδίσουμε διαφωνίες αντί να καταλήξουμε σε κάτι αληθινό.

Πού γίνεται αισθητή η απουσία αυτού του συνδυασμού

Ο κυνισμός που εκφράζεται αυτόματα είναι ίσως το πιο σαφές παράδειγμα. Όχι ο σκεπτικισμός, ο οποίος μπορεί να αποδειχθεί χρήσιμος και απαραίτητος, αλλά η αμυντική ειρωνεία που απορρίπτει χωρίς να εξετάζει, που απαντά πριν ακούσει, που χρησιμοποιεί τον σαρκασμό ως πρώτο εργαλείο αντί για τελευταίο.

Στα κοινωνικά δίκτυα αυτό συμβαίνει συνεχώς. Κάποιος δημοσιεύει κάτι, άλλοι απαντούν με χλευασμό ή με άμεση διόρθωση χωρίς να έχουν αναρωτηθεί ποιο είναι το πλαίσιο πίσω από αυτό, τι ήθελε πραγματικά να πει ή αν η κριτική προσφέρει κάτι συγκεκριμένο. Το αποτέλεσμα είναι μια συζήτηση που δεν προχωρά και που αφήνει όλους στην ίδια ή σε χειρότερη κατάσταση από ό,τι στην αρχή.

Το πρόβλημα μπορεί επίσης να εμφανιστεί σε μια οικογενειακή συζήτηση, σε μια επαγγελματική συνάντηση ή σε μια συζήτηση μεταξύ συντρόφων, και το μοτίβο είναι το ίδιο: η απάντηση που επιδιώκει να έχει δίκιο αντί να κατανοήσει, το σχόλιο που κλείνει αντί να ανοίγει, η ειρωνεία που προστατεύει αλλά και απομονώνει.

Τι αλλάζει όταν εφαρμόζεται η φράση του Ράσελ

Ο Ράσελ δεν ζητούσε να εγκαταλείψουμε την κριτική ούτε να δεχόμαστε τα πάντα χωρίς να τα αμφισβητούμε. Ζητούσε να αλλάξουμε το σημείο εκκίνησης. Να βάζεις πρώτα λίγη περιέργεια και, πριν εκφέρεις κρίση, να αναρωτιέσαι τι κρύβεται πίσω που δεν βλέπεις. Επίσης, να είσαι προσεκτικός όταν εκφράζεσαι και να ελέγχεις πρώτα αν η άποψή σου μπορεί να εκφραστεί με καλύτερες λέξεις. Το να ενεργείς με αυτόν τον τρόπο αλλάζει την ποιότητα αυτού που λέγεται και του πώς γίνεται δεκτό.

Από εδώ και στο εξής, επαληθεύετε πριν μοιραστείτε κάτι, ρωτάτε πριν βγάλετε συμπεράσματα και φυλάξτε την ειρωνεία για τις στιγμές που πραγματικά προσθέτει κάτι, αντί να τη χρησιμοποιείτε ως μόνιμη στάση. Δεν θα χρειαστεί να καταβάλετε τεράστια προσπάθεια, αλλά θα πρέπει να δίνετε περισσότερη προσοχή ώστε να μην ακολουθείτε την πρώτη σας παρόρμηση.

Η καταπολέμηση του κυνισμού δεν απαιτεί να εγκαταλείψεις τη δική σου κρίση. Πολλές φορές ξεκινά με κάτι πιο απλό: να κάνεις ένα βήμα πριν απαντήσεις, για να αναρωτηθείς τι ξέρεις πραγματικά για το θέμα και αν η απάντηση που σου έρχεται στο μυαλό είναι αυτή που βοηθά περισσότερο εκείνη τη στιγμή.