Μπόρις Σιρουλνίκ: «Η ανθεκτικότητα είναι η τέχνη της μεταμόρφωσης του πόνου για να του προσδώσουμε νόημα»

Υπάρχουν εμπειρίες που δεν ξεπερνιούνται με την συνήθη έννοια του όρου. Δεν εξαφανίζονται, δεν ξεχνιούνται, δεν μένουν πίσω σαν να μην είχαν συμβεί ποτέ. Αυτό που μπορεί να αλλάξει, όμως, είναι η σχέση που δημιουργείται μαζί τους. Το πώς χειριζόμαστε αυτό το βάρος, πού μας οδηγεί και τι χτίζει.

Ο Μπόρις Σιρουλνίκ, Γάλλος νευροψυχίατρος που εργάστηκε για δεκαετίες με άτομα που βίωσαν σοβαρά τραύματα, χρησιμοποιεί σκόπιμα τη λέξη «μεταμόρφωση».

Δεν μιλάει για αντίσταση ούτε για προσαρμογή. Αναφέρεται στη μεταμόρφωση. Και σε αυτή τη διαφορά έγκειται ένα μεγάλο μέρος της συμβολής του στην έννοια της ανθεκτικότητας.

Η ανθεκτικότητα δεν σημαίνει απλώς να αντέχεις

Η πιο διαδεδομένη αντίληψη για την ανθεκτικότητα είναι αυτή της ικανότητας αντοχής: όποιος αντέχει περισσότερο είναι πιο ανθεκτικός. Ο Cyrulnik την αποσαφηνίζει σημαντικά.

Η προσαρμογή μπορεί να σημαίνει επιβίωση εις βάρος του εαυτού μας —με το να σιωπούμε, να σκληραίνουμε, να κόβουμε δεσμούς— και αυτό δεν είναι ανθεκτικότητα.

Για τον ίδιο, η ανθεκτικότητα σημαίνει να ξεκινήσει κανείς μια νέα πορεία ανάπτυξης μετά το τραύμα. Όχι να επιστρέψει στο προηγούμενο σημείο, αλλά να χτίσει πάνω από τη ζημιά κάτι που πριν δεν υπήρχε.

Αυτή η διάκριση αλλάζει τον τρόπο με τον οποίο αντιλαμβανόμαστε τη διαδικασία. Δεν πρόκειται για το να μην υποφέρουμε, αλλά για το τι κάνουμε με τον πόνο όταν αυτός έχει ήδη συμβεί.

Ο ρόλος του περιβάλλοντος: η ανθεκτικότητα δεν είναι μόνο ατομική υπόθεση

Ένα από τα πιο σημαντικά σημεία της σκέψης του Cyrulnik είναι ότι η ανθεκτικότητα δεν εξαρτάται αποκλειστικά από τους εσωτερικούς πόρους του κάθε ατόμου. Εξαρτάται, σε μεγάλο βαθμό, από το τι προσφέρει ή στερεί το περιβάλλον.

Ένας δεσμός ασφαλούς προσκόλλησης —ένα άτομο που συνοδεύει χωρίς να κρίνει, που στηρίζει χωρίς να απαιτεί από τον άλλον να είναι διαφορετικός— μπορεί να κάνει τη διαφορά στο αν κάποιος θα καταφέρει να επεξεργαστεί ένα τραύμα ή θα παραμείνει παγιδευμένος σε αυτό.

Οι κουλτούρες και τα συστήματα που ταπεινώνουν, που επαναθυματοποιούν ή που αγνοούν τη βλάβη δυσχεραίνουν τη διαδικασία. Όσοι δημιουργούν ασφαλείς χώρους και πραγματικές ευκαιρίες τη διευκολύνουν. Ο Cyrulnik επισημαίνει ότι χωρίς αυτόν τον «καθοδηγητή της ανθεκτικότητας» —όπως αποκαλεί τις υποστηρικτικές φιγούρες—, ο δρόμος είναι πολύ πιο δύσκολος.

Να αφηγηθώ, να επανατοποθετήσω και να βρω ένα σχέδιο

Η μεταμόρφωση για την οποία μιλά ο Cyrulnik έχει μια σημαντική αφηγηματική διάσταση. Το να διηγείται κανείς ό,τι συνέβη —στην κατάλληλη στιγμή, σε όποιον μπορεί να το ακούσει— βοηθά στην επανατοποθέτηση της ανάμνησης.

Όχι για να το υποβαθμίσουμε, αλλά για να πάψει να είναι κάτι που διακόπτει συνεχώς το παρόν και να γίνει μέρος της ίδιας της ιστορίας που μπορεί να διηγηθεί κανείς.

Σε αυτό προστίθεται η προοπτική για το μέλλον: ένα σχέδιο, ένας λόγος για να προχωρήσει κανείς, κάτι που μπορεί να κάνει με όσα έχει βιώσει. Στην εκπαίδευση, στην ανατροφή των παιδιών, στην ψυχική υγεία και στους οργανισμούς, αυτή η αρχή μεταφράζεται στη δημιουργία συνθηκών ώστε τα άτομα που έχουν βιώσει αντιξοότητες να έχουν πραγματικές ευκαιρίες να αναπτυχθούν. Όχι με οίκτο, αλλά με δομές που επιτρέπουν την πρόοδο.

Ο Cyrulnik έχει τεκμηριώσει πώς το τραύμα μπορεί να διοχετευθεί σε μορφές συνεισφοράς που κατέστησαν δυνατές χάρη στον ίδιο τον πόνο. Αυτό δεν σημαίνει ότι το τραύμα ήταν «καλό»: σημαίνει ότι μπορεί να δημιουργηθεί κάτι πολύτιμο με αφετηρία αυτό.

Ένα πρακτικό σημείο εκκίνησης

Η ανθεκτικότητα δεν είναι μια ιδιότητα που είτε έχει κανείς είτε δεν έχει. Είναι μια δυναμική διαδικασία που ενεργοποιείται μεταξύ αυτού που φέρει ο καθένας μέσα του και αυτού που του προσφέρει το περιβάλλον.

Γι’ αυτό, μια χρήσιμη ερώτηση όταν βρισκόμαστε αντιμέτωποι με μια δύσκολη εμπειρία δεν είναι «θα καταφέρω να το ξεπεράσω;», αλλά «ποια συγκεκριμένη υποστήριξη έχω ή μπορώ να αναζητήσω;»

Μπορεί να είναι ένα άτομο με το οποίο μπορείς να μιλήσεις χωρίς να χρειάζεται να δίνεις πολλές εξηγήσεις. Μια δραστηριότητα που διατηρεί την αίσθηση της συνέχειας. Μια ρουτίνα που σταθεροποιεί τη μέρα, όταν όλα τα άλλα φαίνονται ασταθή. Ή απλώς το να ονομάζεις αυτό που συνέβη, έστω και μόνο για τον εαυτό σου.

Ο Cyrulnik δεν υποστηρίζει ότι το να δίνουμε νόημα στον πόνο τον εξαλείφει. Υποστηρίζει ότι αυτό αποτελεί την προϋπόθεση για να μην παραμείνουμε παγιδευμένοι σε αυτόν.