Πλάτων: «Η κατάκτηση του εαυτού μας είναι η μεγαλύτερη από όλες τις νίκες»

Η φράση αυτού του διακεκριμένου φιλόσοφου, που περιλαμβάνεται στο έργο του «Οι νόμοι», περιγράφει τη σύγκρουση που βιώνει κάθε άνθρωπος με τις δικές του παρορμήσεις. Η σκέψη του υποδηλώνει ότι όποιος αφήνεται να κυβερνάται από τις αντιδράσεις του, χάνει απέναντι στον εαυτό του πριν ακόμη αντιμετωπίσει οποιονδήποτε εξωτερικό αντίπαλο.

Δεν πρόκειται για πρόσκληση στην καταπίεση ούτε στην τελειότητα. Αντίθετα, είναι μια αρκετά πρακτική παρατήρηση: σε πολλές στιγμές της ημέρας υπάρχει ένα περιθώριο μεταξύ αυτού που συμβαίνει και αυτού που αποφασίζει κανείς να κάνει με αυτό.

Τι σημαίνει να κυριαρχεί κανείς πάνω στις παρορμήσεις του

Η αυτοκυριαρχία που περιγράφει ο Πλάτωνας δεν έχει να κάνει με την καταστολή των συναισθημάτων ούτε με την υπακοή σε μια άκαμπτη και χωρίς εξαιρέσεις πειθαρχία. Έχει να κάνει με τη διατήρηση της ικανότητας να επιλέγουμε όταν εμφανίζεται η επείγουσα ανάγκη, ο θυμός, ο φόβος ή η τεμπελιά. Όχι να εξαλείψουμε αυτές τις αντιδράσεις, αλλά να μην αφήσουμε αυτές να αποφασίζουν για εμάς.

Στην καθημερινή ζωή αυτό μοιάζει με αρκετά μικρά πράγματα:

• Να περιμένεις πριν απαντήσεις σε ένα μήνυμα που σε έχει ενοχλήσει.
• Να σταματάμε μια συζήτηση που πλέον αποσκοπεί μόνο στο να πληγώσει.
• Να διατηρούμε μια ελάχιστη ρουτίνα σε μια δύσκολη μέρα, αντί να την εγκαταλείψουμε εντελώς.
• Να μην μετατρέπουμε ένα εμπόδιο σε δικαιολογία για να τα παρατήσουμε όλα.
• Να σκεφτόμαστε τι θέλουμε να πούμε πριν το πούμε.

Καμία από αυτές τις ενέργειες δεν απαιτεί κάποια ιδιαίτερη ικανότητα. Απαιτούν εκείνο το δευτερόλεπτο παύσης ανάμεσα στο ερέθισμα και την απάντηση, όπου είναι ακόμα δυνατό να επιλέξεις.

Η διαφορά μεταξύ του να σιωπάς από φόβο και του να σιωπάς με σύνεση

Αξίζει να διευκρινιστεί ότι η αυτοκυριαρχία δεν απαιτεί να ανέχεσαι την έλλειψη σεβασμού, να παραβλέπεις τα δικά σου όρια ή να σιωπάς από φόβο για τις συνέπειες. Υπάρχει διαφορά μεταξύ του να μην απαντάς επειδή έχεις αποφασίσει ότι δεν αξίζει τον κόπο και του να μην απαντάς επειδή δεν τολμάς. Η πρώτη είναι μια ενεργή επιλογή· η δεύτερη είναι ακριβώς το είδος της υποταγής στην ίδια σου την ανασφάλεια που ο Πλάτωνας θα χαρακτήριζε ως ήττα.

Η αυτοκυριαρχία δεν σημαίνει ούτε ότι απαιτεί κανείς από τον εαυτό του συνεχή τελειότητα. Όποιος χάνει την ψυχραιμία του, υποκύπτει στην οκνηρία ή αντιδρά πριν σκεφτεί, δεν αποτυγχάνει σε ένα σχέδιο ζωής: απλώς είναι άνθρωπος. Η κατάκτηση του εαυτού δεν είναι μια κατάσταση στην οποία φτάνει κανείς οριστικά, αλλά μια πρακτική που ασκείται κάθε φορά που το προσπαθεί.

Γιατί οι μικρές νίκες έχουν μεγαλύτερη αξία από ό,τι φαίνεται

Υπάρχουν νίκες που φαίνονται από έξω: αναγνωρίσιμα επιτεύγματα, μετρήσιμα αποτελέσματα, πρόοδοι που μπορούν να επαληθευτούν από άλλους. Και υπάρχουν άλλες που συμβαίνουν χωρίς μάρτυρες. Το να συγκρατήσει κανείς μια αντίδραση που θα είχε βλάψει κάτι ή κάποιον. Το να επιλέξει να απαντήσει με ηρεμία όταν η παρόρμηση ήταν η εκνευρισμός. Το να συνεχίσει με κάτι όταν το πιο εύκολο ήταν να το εγκαταλείψει.

Αυτές οι νίκες δεν αποφέρουν εξωτερική αναγνώριση. Αλλά αφήνουν την εμπειρία ότι μπορεί κανείς να ελέγχει τον εαυτό του, ότι δεν είναι εντελώς στο έλεος του πρώτου πράγματος που εμφανίζεται. Αυτή η συσσωρευμένη εμπειρία αλλάζει τη σχέση που έχει κανείς με τον εαυτό του, σταδιακά και χωρίς μεγάλες δηλώσεις.

Ο Πλάτωνας δεν αναφερόταν σε ήρωες ούτε σε εξαιρετικές προσωπικότητες. Αναφερόταν στο είδος της προσπάθειας που μπορεί να καταβάλει ο καθένας σε μια συνηθισμένη μέρα. Η φράση του δεν αφορά μεγάλα κατορθώματα, αλλά τη συγκεκριμένη στιγμή κατά την οποία θα μπορούσε κανείς να αντιδράσει λανθασμένα και επιλέγει να μην το κάνει. Αυτή η στιγμή, όταν επαναλαμβάνεται, είναι αυτό που ο ίδιος αποκαλούσε νίκη.