Σίγκμουντ Φρόιντ: «Ο άνθρωπος είναι κύριος όσων δεν λέει και σκλάβος όσων λέει»

Σχεδόν όλοι έχουμε βιώσει την εμπειρία να πούμε κάτι σε μια στιγμή εκνευρισμού και να το μετανιώσουμε λίγο αργότερα. Μια υπερβολικά απότομη απάντηση σε μια συζήτηση, ένα σχόλιο που βγήκε χωρίς να το σκεφτούμε καλά, μια άποψη που θα ήταν καλύτερα να την κρατούσαμε για άλλη στιγμή.

Η φράση του Φρόιντ συνοψίζει με ακρίβεια αυτή την εμπειρία: τα λόγια που βγαίνουν δεν γυρίζουν πίσω, ενώ αυτά που συγκρατούνται παραμένουν υπό έλεγχο.

Δεν πρόκειται για το να σιωπάμε πάντα, ούτε για το να καταστέλλουμε τις σκέψεις μας. Η ιδέα είναι να χρησιμοποιούμε τη σιωπή ως χώρο περισυλλογής πριν μιλήσουμε.

Γιατί οι λέξεις έχουν συνέπειες που μερικές φορές υποτιμούνται

Στην ψυχανάλυση, η γλώσσα έχει κεντρική σημασία. Ό,τι λέγεται μπορεί να αποκαλύψει, να χτίσει, αλλά και να βλάψει. Εκτός αυτού του πλαισίου, η ίδια λογική ισχύει σε οποιαδήποτε καθημερινή συζήτηση. Ένα σχόλιο που λέγεται τη λάθος στιγμή μπορεί να κλείσει μια συζήτηση, να υποβαθμίσει μια σχέση ή να δημιουργήσει μια εικόνα του εαυτού μας που είναι πολύ δύσκολο να διορθωθεί.

Δεν χρειάζεται κάθε λεκτική παρόρμηση να εκφραστεί αμέσως. Πολλές φορές αυτό που νιώθουμε επείγον στη ζέστη της στιγμής χάνει την έντασή του μέσα σε λίγα λεπτά, και η απάντηση που θα έβγαινε τότε δεν φαίνεται πια τόσο απαραίτητη ούτε τόσο σωστή.

Πώς να εφαρμόσετε αυτή την ιδέα στην καθημερινότητά σας

Υπάρχουν συγκεκριμένες κινήσεις που βοηθούν να αξιοποιήσουμε καλύτερα τη σιωπή πριν μιλήσουμε:

• Να κάνουμε μια παύση πριν απαντήσουμε: μερικά δευτερόλεπτα αναμονής πριν απαντήσουμε, ειδικά σε συζητήσεις με έντονο συναισθηματικό φορτίο, αλλάζουν σημαντικά το είδος της απάντησης που βγαίνει.
• Να γράφουμε πρώτα αν υπάρχει μεγάλη αναταραχή: σε καταστάσεις θυμού ή απογοήτευσης, το να γράφουμε αυτό που σκεφτόμαστε βοηθά να ξεκαθαρίσουμε τι θέλουμε πραγματικά να επικοινωνήσουμε και να διαχωρίσουμε το συναίσθημα από το μήνυμα.
• Να σκέφτεστε το αποτέλεσμα πριν από την πρόθεση: η πρόθεση με την οποία λέγεται κάτι έχει σημασία, αλλά το αποτέλεσμα που έχει σε όποιον το λαμβάνει έχει εξίσου σημασία. Το να λαμβάνετε υπόψη και τα δύο πριν μιλήσετε συνήθως οδηγεί σε πιο προσεκτική επικοινωνία.
• Επιλέξτε την κατάλληλη στιγμή: υπάρχουν συζητήσεις που δεν πρέπει να γίνονται εν θερμώ, το βράδυ, βιαστικά ή όταν κάποιο από τα μέρη είναι ήδη πολύ κουρασμένο. Το περιεχόμενο μπορεί να είναι το ίδιο, αλλά η στιγμή αλλάζει πολύ το αποτέλεσμα.
• Να διακρίνουμε μεταξύ του να σιωπούμε από σύνεση και του να σιωπούμε από φόβο: το πρώτο είναι μια ενεργή επιλογή· το δεύτερο είναι ένας τρόπος να αποφύγουμε κάτι που, ούτως ή άλλως, θα πρέπει να αντιμετωπιστεί.

Πότε η σιωπή παύει να είναι υγιής

Η σιωπή που γεννά προβληματισμό και περιέχει μια αντίδραση είναι χρήσιμη. Αυτή που καταστέλλει συστηματικά ή ανέχεται ό,τι δεν θα έπρεπε να ανεχθεί είναι άλλο θέμα.

Υπάρχουν καταστάσεις στις οποίες η σιωπή έχει πραγματικό κόστος: μια ανάγκη που δεν εκφράζεται, ένα όριο που δεν τίθεται, μια κατάσταση έλλειψης σεβασμού που αφήνεται να περάσει χωρίς να ειπωθεί τίποτα. Σε αυτές τις περιπτώσεις, η σιωπή είναι μια μορφή αδράνειας.

Η διαφορά μεταξύ των δύο αυτών ειδών σιωπής έγκειται στη λειτουργία που εκπληρώνει. Αν η σιωπή δίνει χώρο για να σκεφτούμε καλύτερα και να μιλήσουμε αργότερα με μεγαλύτερη σαφήνεια, τότε εκπληρώνει μια θετική λειτουργία. Αντίθετα, αν η σιωπή μετατραπεί σε μόνιμη στρατηγική για την αποφυγή της σύγκρουσης, δημιουργεί απόσταση και συσσώρευση δυσφορίας.

Η φράση του Φρόιντ δεν προτείνει σιωπή ούτε συστηματική επιφυλακτικότητα. Προτείνει να συνειδητοποιούμε τι λέμε, πότε το λέμε και με ποιο σκοπό. Αυτή η συνειδητοποίηση δεν απαιτεί συνεχή προσπάθεια· καλλιεργείται με μικρές συνήθειες, όπως η παύση πριν απαντήσουμε ή η εσωτερική ερώτηση για το τι θέλουμε να επιτύχουμε με αυτό που πρόκειται να πούμε.

Το να μιλάμε συνειδητά δεν σημαίνει ότι μιλάμε λιγότερο. Σημαίνει ότι ό,τι λέμε έχει μεγαλύτερο βάρος, μεγαλύτερη ακρίβεια και περισσότερες πιθανότητες να επιφέρει το αποτέλεσμα που επιδιώκαμε όταν αποφασίσαμε να μιλήσουμε.