Ο Έριχ Φρομ, σχετικά με την επιστροφή στον δρόμο: «Το να ζεις σημαίνει να γεννιέσαι κάθε στιγμή»

Πόσες φορές επαναλαμβάνεις μια ρουτίνα, μια απάντηση ή μια απόφαση μόνο και μόνο επειδή την έχεις πάρει στο παρελθόν, χωρίς να αναρωτηθείς αν εξακολουθεί να έχει νόημα; Ο ψυχαναλυτής Έριχ Φρομ πρότεινε μια ιδέα που βοηθά να δούμε αυτόν τον «αυτόματο πιλότο» με διαφορετικό μάτι: «το να ζεις σημαίνει να γεννιέσαι κάθε στιγμή».

Η φράση αυτή δεν αναφέρεται στο να ανακαλύψεις εκ νέου τον εαυτό σου εντελώς ούτε στο να εγκαταλείψεις τη ζωή που ζεις. Για τον Φρομ, η γέννηση δεν είναι μια πράξη που συμβαίνει μία μόνο φορά: είναι μια διαδικασία που συνεχίζεται καθώς το άτομο αναπτύσσει την αυτονομία του και πλησιάζει στο να γίνει πληρέστερα ο εαυτός του. Κάθε στιγμή, με αυτή την έννοια, ανοίγει τη δυνατότητα να διορθώσεις μια κίνηση, να αναθεωρήσεις μια απόφαση ή να δεις μια κατάσταση με λιγότερο αυτόματο τρόπο.

Τρία σενάρια όπου μπορεί να εφαρμοστεί αυτή η ιδέα

Η πρόταση του Φρομ μεταφράζεται καλά σε συγκεκριμένες στιγμές της καθημερινότητας:

• Συνήθειες: να σταματήσεις μια ρουτίνα που διατηρείται από συνήθεια και να αναρωτηθείς αν εξακολουθεί να έχει νόημα, αντί να τη συνεχίζεις μόνο από αδράνεια. Για παράδειγμα, να συνεχίζεις να κάνεις τα ψώνια την ίδια μέρα όπως πάντα, παρόλο που πλέον δεν ταιριάζει με το τρέχον πρόγραμμά σου.
• Συζητήσεις: να μην επαναλαμβάνεις την ίδια αμυντική απάντηση όπως πάντα. Να αναγνωρίσεις ότι μίλησες υπό την επήρεια του θυμού, να ζητήσεις συγγνώμη ή απλά να ακούσεις πριν απαντήσεις, αντί να υπερασπίζεσαι τη θέση σου από συνήθεια, ακόμα και όταν δεν είσαι πλέον σίγουρος γι’ αυτήν.
• Αποφάσεις: να αλλάξεις κατεύθυνση χωρίς να αντιμετωπίζεις όλη την προηγούμενη πορεία ως λάθος ή χαμένο χρόνο, όπως το να εγκαταλείψεις ένα έργο που δεν προσφέρει πλέον ό,τι πρόσφερε, χωρίς να χρειάζεται να δικαιολογήσεις κάθε χρόνο που επένδξες σε αυτό.

Και στις τρεις περιπτώσεις, το περιθώριο επιλογής εμφανίζεται τη στιγμή που κανονικά θα ενεργούσες με «αυτόματο πιλότο». Αυτό που αλλάζει δεν είναι η ίδια η κατάσταση, αλλά η δυνατότητα να ανταποκριθείς σε αυτήν χωρίς το συνηθισμένο αντανακλαστικό, έστω και μόνο για εκείνη τη φορά.

Η διαφορά σε σχέση με το να ξεκινάς από το μηδέν

Είναι εύκολο να συγχέσεις αυτή την ιδέα με τη φαντασίωση του να διαγράψεις τα πάντα και να ξεκινήσεις από την αρχή, αλλά πρόκειται για κάτι διαφορετικό. Οι περισσότερες καθημερινές αλλαγές δεν ακυρώνουν το παρελθόν· απλώς σου επιτρέπουν να σχετίζεσαι μαζί του με διαφορετικό τρόπο.

Το να αλλάξεις γνώμη σχετικά με μια απόφαση δεν καθιστά άχρηστη τη διαδρομή που έχεις διανύσει μέχρι εκείνο το σημείο, και το να διορθώσεις έναν τρόπο αντίδρασης δεν διαγράφει τις φορές που αντέδρασες διαφορετικά. Κάποιος που εδώ και χρόνια αποφεύγει μια εκκρεμή συζήτηση δεν χρειάζεται να προσποιηθεί ότι αυτός ο χρόνος δεν υπήρξε για να την κάνει επιτέλους· αρκεί να την προσεγγίσει με διαφορετικό τρόπο από εδώ και πέρα.

Η φαντασίωση του να ξεκινήσεις από το μηδέν, στην πραγματικότητα, συνήθως λειτουργεί χειρότερα, γιατί όταν απορρίπτεις όσα έχεις μάθει μαζί με όσα θέλεις να αφήσεις πίσω, είναι εύκολο να επαναλάβεις τα ίδια μοτίβα με διαφορετική μορφή.

Ούτε απαιτεί να ζεις αναλύοντας κάθε κίνησή σου ή να ελέγχεις συνεχώς αν βελτιώνεσαι. Αρκεί να εντοπίσεις μια αυτόματη αντίδραση και να κάνεις μια μικρή παύση πριν την επαναλάβεις. Μια ερώτηση μπορεί να βοηθήσει εκείνη τη στιγμή: «Θέλω να συνεχίσω να αντιδρώ έτσι ή μπορώ να επιλέξω να το κάνω διαφορετικά τώρα;»

Μια στιγμή προσοχής μπορεί να είναι αρκετή

Δεν είναι πάντα απαραίτητο να χτίσεις μια νέα ζωή για να νιώσεις ότι κάτι αλλάζει. Η ιδέα του Φρομ στοχεύει σε μια άλλη κλίμακα: αυτή μιας συγκεκριμένης χειρονομίας, μιας παύσης πριν απαντήσεις, μιας ρουτίνας που αμφισβητείται για πρώτη φορά μετά από πολύ καιρό.

Αυτή η στιγμή προσοχής, που επαναλαμβάνεται όταν παρουσιάζεται η ευκαιρία, είναι αυτό που μας επιτρέπει να προχωρήσουμε με έναν τρόπο λίγο πιο συνειδητό από τον προηγούμενο, χωρίς να χρειάζεται να δηλώσουμε ότι όλα όσα έγιναν μέχρι τώρα ήταν λάθος.