Ο Σπινόζα για την τέχνη της σιωπής: «Τίποτα δεν είναι πιο δύσκολο να ελέγξει κανείς από τη γλώσσα»

Ο Μπαρούχ Σπινόζα ήταν ένας από τους μεγάλους φιλοσόφους του 17ου αιώνα. Στο πιο διάσημο βιβλίο του, με τίτλο «Η Ηθική», διατύπωσε μια παρατήρηση που μπορεί να φανεί ενοχλητική —αλλά εξαιρετικά εύστοχη— και η οποία έγινε γνωστή μέσω μιας ισχυρής φράσης: «Τίποτα δεν είναι πιο δύσκολο να ελέγξει κανείς από τη γλώσσα».

Με αυτό ήθελα να πω ότι εμείς οι άνθρωποι έχουμε πολύ μικρό έλεγχο στις επιθυμίες μας και ακόμη λιγότερο σε ό,τι λέμε. Πιστεύουμε ότι επιλέγουμε τις λέξεις μας ελεύθερα. Η αλήθεια όμως είναι ότι οι αιτίες που μας ωθούν να μιλήσουμε προέρχονται συχνά από μια παρόρμηση.

Το βάρος των παρορμήσεων

Σύμφωνα με τον φιλόσοφο, ζούμε με την ψευδαίσθηση ότι κάθε φράση που προφέρουμε είναι μια πράξη καθαρής βούλησης. Ωστόσο, αν αναλύσουμε τις καθημερινές μας συνομιλίες, μπορούμε να διαπιστώσουμε ότι πολλές λέξεις προκύπτουν υπό την επήρεια συναισθημάτων που δεν ελέγχουμε πλήρως. Για παράδειγμα, σε μια έντονη συζήτηση, ο θυμός μπορεί να μας οδηγήσει να εκστομίσουμε προσβολές ή επιθετικές εκφράσεις που, αν ήμασταν ήρεμοι, δεν θα λέγαμε ποτέ.

Η ντροπή μπορεί να μας οδηγήσει να προβάλλουμε πολύ περίπλοκες δικαιολογίες, ενώ ο υπερβολικός ενθουσιασμός μας κάνει να αναλαμβάνουμε υποσχέσεις που είναι δύσκολο να τηρήσουμε. Ακόμη και η τεχνολογία παίζει ρόλο σε αυτή την αυξημένη ροή λέξεων χωρίς φίλτρο που εκφράζουμε.

Το θέμα είναι ότι η βιασύνη και η αγωνία να απαντήσεις γρήγορα οδηγούν σε αυτόματες απαντήσεις, για τις οποίες μπορεί να μετανιώσεις λίγα λεπτά μετά την αποστολή τους. Για παράδειγμα, αποκαλύπτοντας ένα απόρρητο στο WhatsApp που δεν ήθελες ή δημοσιεύοντας ένα σχόλιο στα κοινωνικά δίκτυα που θα παραμείνει εκεί ακόμα και όταν η συγκίνηση που το προκάλεσε θα έχει πια περάσει.

Πώς να δημιουργήσουμε χώρο ανάμεσα στην παρόρμηση και τη λέξη;

Δεν χρειάζεται απαραίτητα να σιωπάς πάντα για να «κυριαρχήσεις τη γλώσσα». Η ιδέα είναι να μάθεις να δημιουργείς μια μικρή απόσταση ανάμεσα στην παρόρμηση και τη λέξη. Πριν απαντήσεις ή στείλεις ένα μήνυμα, σταμάτα για λίγα δευτερόλεπτα και κάνε στον εαυτό σου τις ακόλουθες ερωτήσεις:

1. Τι νιώθω; Με αυτή την ερώτηση θα εντοπίσεις το υποβόσκον συναίσθημα, που προσπαθεί να πάρει τον έλεγχο της συζήτησης.
2. Τι ελπίζω να πετύχω; Σε βοηθά να διακρίνεις την πραγματική πρόθεση πίσω από αυτά τα λόγια. Είτε πρόκειται για την επίλυση ενός ζητήματος, είτε απλώς για την εκτόνωση ενός στιγμιαίου συναισθήματος.
3. «Αυτό που πρόκειται να πω με φέρνει πιο κοντά σε αυτόν τον στόχο;» Με αυτή την ερώτηση, αξιολογείς την αποτελεσματικότητα και τις συνέπειες των λέξεών σου. Αν θα συμβάλουν στο αποτέλεσμα ή αν θα είναι αντιπαραγωγικές.

Η αξία της κατάλληλης λέξης

Λάβε υπόψη ότι το να «κυριαρχείς στη γλώσσα» σημαίνει επίσης να ξέρεις πότε να μιλάς. Υπάρχουν, infatti, στιγμές όπου η σιωπή αποτελεί λάθος και απαιτείται η ακριβής χρήση του λόγου. Για παράδειγμα, όταν θέτεις ένα σαφές όριο σε μια καταχρηστική συμπεριφορά, όταν εξηγείς με ειλικρίνεια μια προσωπική ανάγκη ή όταν διορθώνεις μια ψευδή πληροφορία.

Είναι επίσης σημαντικό να αναγνωρίζουμε ένα λάθος όταν έχουμε μιλήσει άσχημα. Το να ζητάμε συγγνώμη για μια λέξη που ειπώθηκε σε ακατάλληλη στιγμή είναι ένας τρόπος να ανακτήσουμε τον έλεγχο της προσωπικής μας ιστορίας.

Δεν χρειάζεται να εμποδίζουμε την εμφάνιση της παρόρμησης να μιλήσουμε. Αυτό που πρέπει όμως να προσπαθήσουμε να αποφύγουμε είναι να αφήνουμε τις παρορμήσεις να καθορίζουν όλα τα λόγια μας. Αυτή είναι η ιδέα που κρύβεται πίσω από τη φράση του Σπινόζα.