Λέον Τολστόι: «Δεν υπάρχει μεγαλείο χωρίς απλότητα, καλοσύνη και αλήθεια»

Αυτή η φράση εμφανίζεται στο διάσημο έργο «Πόλεμος και Ειρήνη» του Τολστόι. Προέρχεται από έναν αφηγητή που παρατηρεί τους χαρακτήρες του, πολλοί από τους οποίους είναι παγιδευμένοι στην αναζήτηση δόξας, αναγνώρισης ή εξουσίας.

Αυτό που επισημαίνει ο συγγραφέας είναι ότι αυτές οι φιλοδοξίες, όταν στερούνται ηθικού περιεχομένου, δημιουργούν μια ψευδαίσθηση μεγαλείου που καταρρέει μόλις εξεταστεί προσεκτικά.

Το ερώτημα που θέτει η φράση δεν είναι πώς να γίνουμε πιο θαυμαστοί, αλλά πώς να ενεργούμε έτσι ώστε αυτό που κάνουμε να έχει πραγματικό βάρος, ανεξάρτητα από το αν κάποιος το βλέπει ή το επαινεί.

Τι σημαίνει η απλότητα σύμφωνα με τη φράση του Τολστόι

Ο Τολστόι δεν αναφέρεται στην υλική φτώχεια ούτε στην αποκήρυξη της πολυπλοκότητας. Η απλότητα που περιγράφει έχει να κάνει με τη σαφήνεια της πρόθεσης. Συνίσταται στο να κάνουμε τα πράγματα χωρίς περιττά στρώματα τεχνητότητας, χωρίς να περιπλέκουμε αυτό που μπορεί να επικοινωνηθεί άμεσα, χωρίς να χτίζουμε μια εικόνα του εαυτού μας που απαιτεί συνεχή συντήρηση.

Στην πράξη, μοιάζει με το να εξηγείς κάτι χωρίς να χρειάζεται να φαίνεσαι ανώτερος από τον ακροατή, ή με το να κάνεις μια δουλειά καλά ακόμα κι αν κανείς δεν πρόκειται να σε συγχαρεί. Επίσης, με το να αναγνωρίζεις ότι δεν ξέρεις κάτι, αντί να περιβάλλεις την άγνοια με λέξεις που την μεταμφιέζουν.

Τι σημαίνει η καλοσύνη χωρίς να συνεπάγεται την παραίτηση από τα όρια

Η καλοσύνη που υπερασπίζεται ο Τολστόι δεν είναι επιείκεια ούτε έλλειψη κριτικής ικανότητας. Είναι η προθυμία να λαμβάνουμε υπόψη την επίδραση των πράξεών μας στους ανθρώπους που τις δέχονται.

Αυτό δεν απαιτεί να υποχωρούμε σε όλα ούτε να αποφεύγουμε κάθε δυσάρεστη κατάσταση· περιλαμβάνει το να λέμε ό,τι πρέπει να ειπωθεί όταν πρέπει, αλλά με τρόπο που δεν έχει ως στόχο να ταπεινώσει.

Η διαφορά μεταξύ του να είσαι ειλικρινής και του να είσαι σκληρός δεν εξαρτάται μόνο από το περιεχόμενο του μηνύματος, αλλά και από την πρόθεση με την οποία μεταδίδεται.

Το να αναγνωρίζει κανείς ένα λάθος αντί να κρύβεται πίσω από δικαιολογίες, το να τηρεί μια μικρή υπόσχεση που δεν έχει μάρτυρες, το να βοηθά χωρίς να περιμένει αναγνώριση, είναι μικρές πράξεις που ο Τολστόι θεωρούσε αποκαλυπτικές του πραγματικού χαρακτήρα ενός ατόμου.

Τι σημαίνει η αλήθεια χωρίς σκληρότητα

Η αλήθεια δεν δικαιολογεί κάθε τρόπο έκφρασης. Είναι δυνατόν να πει κανείς κάτι αληθινό με τρόπο που να πληγώνει άσκοπα, και αυτό δεν το καθιστά ούτε πιο αληθινό ούτε πιο χρήσιμο.

Η ειλικρίνεια που εκτιμά ο Τολστόι δεν είναι αυτή που δικαιολογείται με το «πάντα λέω ό,τι σκέφτομαι» για να αποφύγει την ευθύνη για την επίδραση των λέξεων. Αντίθετα, είναι αυτή που δεσμεύεται με την πραγματικότητα της κατάστασης και ταυτόχρονα προσέχει πώς αυτή η πραγματικότητα φτάνει στον άλλον.

Στην καθημερινή ζωή, αυτό μπορεί να σημαίνει να επισημάνουμε ένα πρόβλημα με σαφήνεια χωρίς να το μετατρέψουμε σε κατηγορία, ή να διατηρήσουμε μια θέση χωρίς να χρειάζεται να υποτιμήσουμε όποιον σκέφτεται διαφορετικά.

Τα τρία κριτήρια ως φίλτρο, όχι ως ηθική στάση

Η φράση του Τολστόι δεν χρησιμεύει για να κρίνουμε τους άλλους. Χρησιμεύει για να εξετάσουμε τη δική μας συμπεριφορά. Τα τρία κριτήρια —απλότητα, καλοσύνη, αλήθεια— λειτουργούν ως ερωτήσεις που μπορεί κανείς να θέσει πριν ή μετά τη δράση: Μήπως το περιπλέκω περισσότερο από όσο χρειάζεται; Λαμβάνω υπόψη την επίδραση που έχει σε αυτόν που το δέχεται; Είμαι ειλικρινής ή κατασκευάζω μια βολική εκδοχή του τι συνέβη;

Αυτή η ανασκόπηση ισχύει για μικρές αποφάσεις: τον τρόπο με τον οποίο επιπλήττουμε κάποιον, τη συνέπεια μεταξύ όσων λέμε δημόσια και όσων κάνουμε όταν δεν μας βλέπει κανείς, την προθυμία να αναγνωρίσουμε πότε κάτι πήγε στραβά χωρίς να το μετατρέψουμε σε υπεράσπιση του εαυτού μας.

Η μεγαλοσύνη που περιγράφει ο Τολστόι στο «Πόλεμος και Ειρήνη» δεν μετριέται με βάση τα ορατά επιτεύγματα ούτε με βάση την αναγνώριση που αυτά αποφέρουν. Μετριέται με βάση τη συνοχή μεταξύ αυτού που κάνουμε και της επίδρασης που αφήνει σε όσους το δέχονται, ειδικά όταν κανείς δεν κοιτάζει.